محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، مدعی شده است ایران به فناوری‌هایی برای مختل کردن یا از کار انداختن سرویس استارلینک دست یافته است و این فناوری‌ها از نظر فنی «عملیاتی و آماده» هستند. اما آنچه مشخص است، این است که با توجه به ساختار فنی استارلینک و وابستگی آن به ماهواره‌های مدار پایین زمین، مقابله با این شبکه با روش‌های سنتی ایجاد اختلال در ارتباطات ماهواره‌ای تفاوت‌هایی دارد. از سوی دیگر، هرگونه تلاش برای مختل کردن این سامانه می‌تواند پیامدهایی فراتر از تصور داشته باشد.
برای بررسی ابعاد فنی این ادعا، روش‌های احتمالی ایجاد اختلال در استارلینک و پیامدهای چنین اقدامی، با آرین اقبال، متخصص شبکه، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.
آرین اقبال در واکنش به اظهارات آقامیری می‌گوید اطلاعات فنی مشخصی درباره این ادعا ارائه نشده است و نمی‌توان صرفاً بر اساس این اظهارات درباره توانایی عملی برای از کار انداختن استارلینک قضاوت کرد. او توضیح می‌دهد:« مشخصاً اطلاعات فنی در خصوص این توانایی ارائه نشده است و بخشی از این اظهارات را می‌توان نوعی کری‌خوانی دانست.»
اقبال معتقد است برای بررسی چنین ادعایی باید میان روش‌های مختلف مقابله با استارلینک تفاوت قائل شد، زیرا ایجاد اختلال در تجهیزات گیرنده، مختل کردن ارتباط ماهواره با زمین و از بین بردن خود ماهواره، از نظر فنی و پیامدهای احتمالی یکسان نیستند.
اقبال در پاسخ به این پرسش که چه روش‌هایی برای مقابله با استارلینک وجود دارد می‌گوید:« چند روش اصلی برای مقابله با استارلینک وجود دارد. یک روش، ارسال پارازیت به سمت ماهواره است. روش دیگر، ارسال پارازیت به سمت گیرنده‌های زمینی است. راه دیگر نیز هدف قرار دادن ماهواره با موشک است. البته هرکدام از این روش‌ها محدودیت‌ها و پیامدهای خاص خود را دارند و نمی‌توان آنها را به یک اندازه عملی دانست.»
به گفته اقبال، ساختار فنی تجهیزات استارلینک باعث می‌شود ایجاد اختلال در گیرنده‌های زمینی به سادگی ایجاد پارازیت در برخی سامانه‌های ماهواره‌ای قدیمی نباشد.
او در این‌باره توضیح می‌دهد:«گیرنده استارلینک از آرایه فازی استفاده می‌کند و سازوکار جهش فرکانسی آن نیز پیچیده است. الگوریتم‌های تصحیح خطا و تغییرات تطبیقی که در این سامانه به کار گرفته شده‌اند، ایجاد اختلال در ارتباط را دشوارتر می‌کنند. به همین دلیل، نمی‌توان فرض کرد که با استفاده از روش‌های معمول ارسال پارازیت، به‌سادگی می‌توان عملکرد استارلینک را مختل کرد.»
او در ادامه توضیح می‌دهد: «ارسال پارازیت به سمت گیرنده‌های زمینی، اگرچه از نظر فنی به‌طور مطلق غیرممکن نیست، اما بسیار پیچیده است. این کار با ارسال پارازیت به گیرنده‌های ماهواره‌ای تلویزیونی تفاوت دارد و به شرایط و توان فنی متفاوتی نیاز دارد.»
اقبال با اشاره به گستردگی جغرافیایی ایران تأکید می‌کند که حتی اگر ایجاد اختلال در محدوده‌ای مشخص امکان‌پذیر باشد، نمی‌توان آن را به تمام نقاط کشور تعمیم داد. او توضیح می‌دهد: «فرض کنید بتوان در مرکز تهران اختلال ایجاد کرد و عملکرد استارلینک را در آن محدوده تحت تأثیر قرار داد. همین کار را شاید بتوان در مرکز اصفهان نیز انجام داد، اما نمی‌توان همین وضعیت را در تمام نقاط کشور، از مناطق دورافتاده و روستاها گرفته تا ارتفاعات و مناطق کم‌جمعیت، تکرار کرد.»
آرین اقبال: ارسال پارازیت می‌تواند پیامدهایی برای سلامت انسان و عملکرد سایر سامانه‌های ارتباطی داشته باشد. از این رو، ارزیابی چنین روشی صرفاً بر اساس امکان ایجاد اختلال در یک محدوده مشخص کافی نیست.
به گفته او، کاربران می‌توانند در نقاط مختلف کشور از تجهیزات استارلینک استفاده کنند و از طریق روش‌های گوناگون، اتصال اینترنت را در اختیار دیگران نیز قرار دهند. بنابراین، ایجاد اختلال در چند محدوده شهری لزوماً به معنای از کار انداختن این شبکه در مقیاس ملی نیست.
اقبال در ادامه، ارسال پارازیت به سمت خود ماهواره‌ها را یکی دیگر از روش‌های احتمالی مقابله با استارلینک می‌داند؛ روشی که به گفته او، از نظر فنی با ایجاد اختلال در گیرنده‌های زمینی تفاوت دارد، اما می‌تواند پیامدهای بین‌المللی گسترده‌ای به همراه داشته باشد. او می‌گوید: «این کار می‌تواند دریافت یا ارسال داده را تحت تأثیر قرار دهد، اما پیامدهای بین‌المللی سنگینی دارد.»
با این حال، این کارشناس شبکه با اشاره به تجربه‌های پیشین در ایجاد اختلال در ارتباطات ماهواره‌ای توضیح می‌دهد که چنین اقداماتی ممکن است به محدودیت‌هایی در دسترسی به خدمات ماهواره‌ای بین‌المللی منجر شود. او می‌گوید: «برای مثال، تا جایی که به یاد دارم، در ماجرای یوتل‌ست، شبکه‌های ماهواره‌ای کشور از این سامانه کنار گذاشته شدند. البته درباره جزئیات این موضوع باید دقیق بود، اما به‌طور کلی می‌توان انتظار داشت که ایجاد اختلال در ماهواره‌های یک شرکت بین‌المللی، تبعاتی برای دسترسی به خدمات آن شرکت به دنبال داشته باشد.»
به گفته اقبال، پیامدهای چنین اقدامی ممکن است تنها به یک شرکت یا یک شبکه محدود نماند، زیرا ایجاد اختلال در محدوده‌های فرکانسی مورد استفاده ماهواره‌ها می‌تواند سامانه‌های دیگری را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
او درباره روش دیگر می‌گوید: «یک راه دیگر این است که ایستگاه زمینی اصلی یا زیرساختی را که ترافیک را منتقل می‌کند، هدف قرار دهند. البته این موضوع به محل استقرار ایستگاه‌ها و ساختار شبکه بستگی دارد. بخشی از ترافیک ممکن است از طریق ایستگاه‌هایی در کشورهای دیگر، از جمله کشورهای منطقه، منتقل شود.»
اقبال تأکید می‌کند که هرگونه اقدام برای ایجاد اختلال در زیرساخت‌های مستقر در کشورهای دیگر، مسائل و محدودیت‌های جداگانه‌ای دارد. او می‌گوید: «اگر قرار باشد در زیرساخت مستقر در کشور دیگری اختلال ایجاد شود یا اقدامی علیه آن صورت بگیرد، طبیعتاً موضوع به روابط میان کشورها و پیامدهای بین‌المللی مربوط می‌شود. به همین دلیل، نمی‌توان این روش را بدون در نظر گرفتن شرایط سیاسی و حقوقی آن ارزیابی کرد.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا منظور آقامیری، این روش‌های فنی بوده است، می‌گوید:« من فکر می‌کنم موضوع ساده‌تر از این حرف‌هاست. در دوره جنگ شاهد بودیم که تعداد زیادی از تجهیزات استارلینک شناسایی و ضبط شدند. این کار از طریق روش‌های مختلفی انجام می‌شود؛ از گزارش‌های مردمی و اطلاعات محلی گرفته تا شناسایی و ردیابی افرادی که این تجهیزات را وارد یا توزیع می‌کنند.»
اقبال توضیح می‌دهد که شناسایی ترمینال‌ها لزوماً به معنای ایجاد اختلال فنی در شبکه ماهواره‌ای نیست و می‌تواند از طریق روش‌های نظارتی و اطلاعاتی انجام شود. او می‌گوید: «روش‌هایی برای شناسایی تجهیزات ارتباطی در محیط وجود دارد، از جمله استفاده از ابزارهای نظارتی، بررسی سیگنال‌های قابل شناسایی و روش‌های مختلف ردیابی. در نهایت، ممکن است محل استفاده از دستگاه مشخص شود و تجهیزات آن ضبط شوند.»
او تأکید می‌کند: «اینکه تعداد زیادی از تجهیزات شناسایی و ضبط شده باشند، لزوماً به این معنا نیست که شبکه استارلینک از طریق اختلال فنی از کار افتاده است. ممکن است تجهیزات از طریق شناسایی و اقدامات میدانی جمع‌آوری شده باشند. بنابراین، صرف مشاهده ضبط تجهیزات را نمی‌توان نشانه موفقیت در ایجاد اختلال گسترده در خود شبکه دانست.»
او همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا کند شدن استارلینک در دوره جنگ نشانه موفقیت در ایجاد اختلال بود، می‌گوید: «ما در مقطعی شاهد بودیم که استارلینک بسیار کند شد و مشکلاتی در عملکرد آن به وجود آمد. با این حال، مشخص نشد که این وضعیت به دلیل فشار زیاد بر شبکه ایجاد شده بود یا اینکه اقدام خاصی برای مختل کردن آن صورت گرفته بود.»
او ادامه می‌دهد: «ممکن است اظهارات اخیر به همان اتفاق اشاره داشته باشد و این برداشت مطرح شده باشد که چون در آن مقطع اختلالی ایجاد شده، بنابراین امکان از کار انداختن استارلینک نیز وجود دارد. اما صرف وقوع اختلال، برای اثبات چنین ادعایی کافی نیست.»
به گفته اقبال، اگر اختلال از طریق ارسال پارازیت ایجاد شده باشد، باید مشخص شود که این پارازیت به سمت تجهیزات زمینی ارسال شده یا ماهواره‌ها را هدف قرار داده است، زیرا این دو روش از نظر فنی، گستره اثرگذاری و پیامدهای احتمالی تفاوت دارند.
این متخصص شبکه همچنین توضیح می‌دهد: «استارلینک یک آسیب‌پذیری مهم دارد و آن وابستگی به موقعیت جغرافیایی است. اگر GPS مختل شود، استارلینک نیز ممکن است با مشکلات جدی مواجه شود. البته این سامانه روش‌هایی برای ادامه فعالیت در شرایط اختلال دارد، اما اختلال در GPS می‌تواند عملکرد آن را تحت تأثیر قرار دهد.»
اقبال با اشاره به اظهارات آقامیری اضافه می‌کند: «حدس من این است که آنچه اکنون درباره آن صحبت می‌شود، ممکن است به اختلال GPS مربوط باشد. ایجاد اختلال گسترده‌تر در استارلینک، با توجه به پیچیدگی‌های فنی و محدودیت‌های موجود، کار ساده‌ای نیست.»
با این حال، او تأکید می‌کند که این برداشت صرفاً یک احتمال است و بدون ارائه اطلاعات فنی و شواهد مشخص نمی‌توان تأیید کرد که اختلال GPS عامل اتفاقات مورد اشاره بوده است.
آرین اقبال در پاسخ به این پرسش که این کار چه پیامدهایی به دنبال خواهد داشت، می‌گوید: «ارسال پارازیت صرفاً بر سامانه‌ای که هدف قرار گرفته اثر نمی‌گذارد و ممکن است سامانه‌های دیگری را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع می‌تواند برای ماهواره‌های دیگر، سامانه‌های ناوبری و ارتباطات مشکلاتی ایجاد کند. به همین دلیل است که نمی‌توان فرض کرد، امکان ارسال پارازیت به معنای امکان استفاده گسترده و طولانی‌مدت از آن بدون پیامدهای جانبی است.»
آرین اقبال: شرایط جنگی می‌تواند محاسبات مربوط به استفاده از چنین روش‌هایی را تغییر دهد، اما در شرایط عادی، هزینه‌ها و پیامدهای احتمالی آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
اقبال توضیح می‌دهد: «اگر شرایط به یک درگیری مستقیم نظامی با آمریکا برسد، ممکن است طرف‌ها حاضر باشند هزینه‌های چنین اقداماتی را بپذیرند. اما در شرایط عادی، زمانی که مسئله بیشتر به رقابت سیاسی و نشان دادن قدرت مربوط می‌شود، ایجاد اختلال مستقیم در ماهواره‌ها با همان ملاحظات قابل ارزیابی نیست.»
اقبال تأکید می‌کند که ایجاد اختلال در ترمینال‌های زمینی در مقیاس کل ایران بسیار دشوار است و ارسال پارازیت به ماهواره‌ها نیز با هزینه‌ها و پیامدهای بین‌المللی همراه خواهد بود. از نظر او، شناسایی و جمع‌آوری تجهیزات همچنان یکی از عملی‌ترین روش‌های مقابله با استفاده از استارلینک است.
اقبال می‌گوید: «از نظر فهم عمومی ما از استفاده از فضا، ایجاد پارازیت در ارتباطات ماهواره‌ای اقدامی قابل اعتراض است و اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز با چنین اختلالاتی مخالفت می‌کند. این وضعیت می‌تواند زمینه را برای محدودیت در دسترسی به برخی خدمات بین‌المللی فراهم کند.»
به گفته او، تجربه‌های پیشین نشان داده است که اختلاف بر سر ارتباطات ماهواره‌ای ممکن است به محدودیت‌هایی در استفاده از خدمات شرکت‌های بین‌المللی منجر شود. با این حال، نوع واکنش و شدت پیامدها به شرایط هر پرونده و تصمیم‌های بازیگران درگیر بستگی دارد.
در نهایت، اقبال شناسایی و جمع‌آوری ترمینال‌های کاربران را یکی از عملی‌ترین روش‌های مقابله با استارلینک ارزیابی می‌کند، روشی که با از کار انداختن فنی کل شبکه تفاوت دارد. از نگاه او، تا زمانی که اطلاعات فنی و شواهد قابل بررسی درباره ادعای مطرح‌شده ارائه نشود، نمی‌توان صرفاً بر اساس اظهارات عمومی، درباره توانایی عملی برای از کار انداختن این شبکه ماهواره‌ای نتیجه‌گیری قطعی کرد.