اقدامات جدید نشاندهنده آخرین موردی است که در آن تشدید تحریمها خطر آسیب جدی به مردم عادی ایران را به همراه دارد؛ در این مورد خاص، به دلیل تأثیری که بر دسترسی و مقرونبهصرفه بودن کالاهای حیاتی پزشکی میگذارد.
دراپ سایت نوشت: در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، دولت ترامپ تحریمهای جدیدی را علیه صنعت هوانوردی ایران وضع کرد. وزارت خزانهداری آمریکا در اعلام این تحریمها ادعا کرد که این اقدام خطوط هوایی تجاری ایران را هدف قرار میدهد؛ خطوطی که به ادعای آنها «مدتهاست از فعالیتهای بیثباتکننده رژیم ایران حمایت کردهاند و سپاه پاسداران از شرکتهای هواپیمایی که ظاهراً خصوصی هستند... برای تدارکات و حملونقل سلاح استفاده میکند.».
اما این اقدامات بر تمام پروازهای مسافربری ایران تأثیر خواهد گذاشت و ارتباط ایرانیان در سراسر جهان با کشورشان را دشوارتر خواهد کرد. شاید نگرانکنندهتر این باشد که هرگونه کاهش بیشتر در پروازهای غیرنظامی به ایران، بر برخی از اشکال تجارت، از جمله واردات دارو و محصولات پزشکی به ایران تأثیر خواهد گذاشت. طبق دادههای گمرکی، بیش از ۶۰ درصد از واردات پزشکی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. نکته قابل توجه این است که حملونقل هوایی ۸.۴ درصد از کل واردات ایران را تشکیل میدهد، به این معنی که کالاهای پزشکی تقریباً هفت برابر بیشتر از سایر اقلام وارداتی ایران به ارتباطات هوایی وابسته هستند.
بنابراین، اقدامات جدید نشاندهنده آخرین موردی است که در آن تشدید تحریمها خطر آسیب جدی به مردم عادی ایران را به همراه دارد؛ در این مورد خاص، به دلیل تأثیری که بر دسترسی و مقرونبهصرفه بودن کالاهای حیاتی پزشکی میگذارد.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) «مجوز عمومی J-۱» را که به خطوط هوایی خارجی اجازه میداد حتی در صورتی که هواپیماهایشان حاوی بیش از ۱۰ درصد قطعات با منشأ آمریکایی باشد، پروازهایی به مقصد ایران داشته باشند، تعلیق کرد. این حرکت با تعلیق سه مقررات نظارتی همراه بود که پرداختهای مربوط به پروازهای عبوری از حریم هوایی ایران، سوخترسانی، تعمیرات اضطراری و پروتکلهای ایمنی را مجاز میکرد.
اگرچه OFAC «مجوز عمومی DD» را برای یک دوره انتقالی ۱۵ روزه صادر کرد، اما این اقدامات عملاً خطوط هوایی غیرآمریکایی را از برقراری پرواز به ایران منع میکند. OFAC همچنین ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و هشت شرکت در کشورهای ثالث را تحریم کرد تا فرودگاههای خارجی و شرکتهای خدمات هوانوردی را مجبور کند که به شرکتهای ایرانی خدماترسانی نکنند.
این اقدامات به عنوان بخشی از «عملیات طرد اقتصادی» انجام شده است. در ۲۴ اوت ۲۰۲۶، پرزیدنت ترامپ دستور اجرایی ۱۳۹۰۲ را بهروزرسانی کرد تا پنج بخش دیگر، از جمله هوانوردی را هدف قرار دهد. OFAC با اشاره به هواپیمایی ماهان، که قبلاً آن را به اشاعه سلاحهای کشتار جمعی مرتبط دانسته بود، این اقدامات را توجیه کرد و مدعی شد که نهادهای تازه تحریمشده به حمایت از عملیات ماهان ادامه دادهاند.
ایران بیشتر نیاز خود به محصولات دارویی و پزشکی را در داخل تأمین میکند. این کشور دارای تولیدکنندگان دارو در سطح جهانی، اعم از دولتی و خصوصی است که همه چیز، از ایبوپروفن گرفته تا داروهای سرطان و مهارکنندههای GLP-۱ را تولید میکنند. برخی از این تولیدکنندگان دارو در مراحل اولیه حملات هوایی آمریکا و اسرائیل مستقیماً هدف قرار گرفتند؛ حوادثی که ممکن است مصداق جنایات جنگی باشد. اما هیچ کشوری نمیتواند خودکفا باشد، زیرا حتی تولید داخلی محصولات دارویی و پزشکی نیازمند واردات طیف وسیعی از مواد اولیه و ماشینآلات به ایران است.
اگرچه تجارت این کالاها از نظر فنی از تحریمها معاف است، اما محدودیتهای مالی بر سیستم بهداشتی ایران تأثیر منفی گذاشته است. واردکنندگان ایرانی برای تأمین محصولات از تولیدکنندگان بزرگ دارویی با مشکل مواجه هستند. حتی زمانی که فروشندهای مایل به همکاری باشد و تراکنش تحت پوشش یک مجوز عمومی آمریکا قرار گیرد، بانکهای بینالمللی اغلب از دریافت پرداختها از بانکهای ایرانی خودداری میکنند.
به همین ترتیب، واردکنندگان ایرانی در هماهنگی حملونقل با چالشهایی روبهرو هستند و اغلب برای تحویل محمولههای خود مبلغ بیشتری میپردازند. این اصطکاکها قیمت بسیاری از داروهای وارداتی را افزایش داده است. اکثر داروها و محصولات پزشکی هنوز در ایران موجود هستند، اما مقرونبهصرفه بودن آنها برای بسیاری از متخصصان سلامت و بیماران، بهویژه با وخیمتر شدن وضعیت کلی اقتصادی کشور، همچنان یک نگرانی است.
درمانهای پیشرفته بهویژه در برابر موانع تحریمی آسیبپذیر هستند. این داروها که توسط تعداد کمی از تولیدکنندگان تخصصی تولید و برای تعداد کمی از بیماران استفاده میشوند، بهندرت در اولویت قرار میگیرند و هنگامی که تأمینکنندگان سیاستهای خود را تغییر میدهند، دسترسی به آنها بهسرعت از بین میرود. در سال ۲۰۱۹، خانوادههای کودکان مبتلا به بیماری دردناک پوستی به نام EB، زمانی که شرکت سوئدی Mölnlycke فروش تنها درمان قابلقبول به ایران را متوقف کرد، در شرایط وخیمی قرار گرفتند.
بیشتر واردات دارویی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. بسیاری از محصولات دارویی و پزشکی تمایل دارند کوچک و سبک باشند که حملونقل هوایی را از نظر تجاری مقرونبهصرفه میکند. در سال تقویمی گذشته ایران، ارزش کل واردات دارو، تجهیزات پزشکی و ملزومات پزشکی کمی بیش از ۳ میلیارد دلار بود. حجم این واردات حدود ۳۰ هزار تن بوده است.
از نظر تاریخی، اکثریت چنین وارداتی از طریق پروازهای باری انجام میشد، اما در طول دهه گذشته، با خروج شرکتهای بزرگ باری هوایی جهان از بازار ایران، بخش فزایندهای از محمولهها در بخش بار پروازهای مسافری که توسط خطوط هوایی بینالمللی و ایرانی اداره میشدند، تحویل داده شده است.
پروازهای لوفتهانزا و امارات با توجه به حجم قابلتوجه واردات از آلمان، فرانسه، سوئیس و امارات متحده عربی بسیار مهم بودند. اما در پی تحریمها و جنگ، بسیاری از خطوط هوایی بینالمللی پروازهای خود به ایران را به حالت تعلیق درآوردند. ایرفرانس و بریتیش ایرویز پروازهای مستقیم خود به تهران را در سپتامبر ۲۰۱۸ تعلیق کردند. لوفتهانزا مسیرهای مونیخ و فرانکفورت به تهران را در ژوئن ۲۰۲۵ به حالت تعلیق درآورد. امارات نیز پروازهای خود به ایران را در فوریه ۲۰۲۶، اندکی پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل، متوقف کرد.
با خروج خطوط هوایی بینالمللی از بازار، شرکتهای هواپیمایی ایرانی نقش مهمتری در تجارت بینالمللی، از جمله واردات محصولات دارویی ایفا کردند. اما اکنون، دولت ترامپ قصد دارد از طریق تعیین محدودیتهای گستردهتر و رویکرد اجرایی تهاجمی، عملیات خطوط هوایی ایران را بهطور قاطع قطع کند و ایران را تا حد بیسابقهای منزوی سازد. پروازهای کمتر به معنای ظرفیت کمتر حملونقل هوایی کلی است که به نوبه خود نرخ حمل بار را افزایش میدهد، بهویژه برای تأمین محمولهها از حوزههای قضایی کلیدی مانند اروپا.
نگرانکنندهتر اینکه، واردات محصولات دارویی سریعتر از کل واردات ایران در حال کاهش است. از زمان آغاز تحریمهای «فشار حداکثری» ترامپ در بهار ۲۰۱۸، کل واردات دارویی حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. در همین دوره، واردات کلی در واقع حدود ۱۵ درصد رشد داشته است. با توجه به اینکه داروها کالاهای اساسی هستند که تقاضا برای آنها باید بیشترین ثبات را داشته باشد، این برعکس روند مورد انتظار است.
بخشی از این کاهش ممکن است منعکسکننده تلاشهای شرکتهای پزشکی ایرانی برای افزایش تولید داخلی محصولات کلیدی و در نتیجه کاهش وابستگی به واردات باشد. اما به احتمال زیاد، کاهش شتابان واردات کالاهای پزشکی منعکسکننده تأثیر تجمعی تشدید تحریمها بر زنجیرههای تأمین زیربنایی است. از سال ۲۰۱۸، تحریمهای فشار حداکثری آمریکا آنقدر سختگیرانه شده است که حتی تجارت بشردوستانه معاف از تحریم نیز به طور قابلتوجهی مختل شده است.
تأثیر تحریمهای جدید هوایی بر زنجیره تأمین پزشکی ایران احتمالاً قابلتوجه خواهد بود و مردم عادی ایران احتمالاً با آسیبهای غیرقابل توجیهی روبهرو خواهند شد. یک بررسی ساده از ترکیب واردات هوایی، ابعاد ماجرا را روشن میکند. با نگاهی به جدیدترین دادههای گمرکی که ۱۰ ماه منتهی به فوریه ۲۰۲۶ را پوشش میدهد، بیش از ۳۰ درصد از واردات پزشکی که از فرودگاه امام خمینی (ره) عبور میکند، در دسته «داروهای حاوی هورمون» طبقهبندی میشوند؛ دستهای که شامل انسولین برای درمان دیابت و برخی درمانهای سرطان است. کمی بیش از ۱۰ درصد از واردات، واکسنها (چه برای انسان و چه برای دام) هستند. ۶ درصد دیگر شامل محصولات خونی است که برای درمان عفونتها یا کمک به انعقاد خون استفاده میشود.
با توجه به اهمیت این داروها برای سیستم سلامت ایران، واردکنندگان ایرانی به دنبال تطبیق با اختلالات بیشتر در پروازهای مسافری خواهند بود. تجارت بیشتری ممکن است از طریق کشورهای ثالثی هدایت شود که ممکن است مقررات تحریمی آمریکا را با جدیت کمتری رعایت کنند. واردکنندگان همچنین ممکن است برای حفظ واردات، به تجارت زمینی روی آورند و از کمحجم و سبک بودن بسیاری از این اقلام استفاده کنند. اما این انطباقها هزینهها و شکنندگیهای بیشتری را به زنجیرههای تأمین کلیدی تحمیل خواهد کرد. همچنین محدودیتهای سختی نیز وجود دارد.
برخی داروها و درمانها فقط در چند کشور تولید میشوند. برخی دیگر باید با کنترل دقیق دما حمل شوند. در موارد خاص، هنگامی که رابطه با یک تأمینکننده قطع میشود، بیماران بدون هیچ درمان جایگزینی رها میشوند.
با ایجاد شکنندگی بیشتر در زنجیرههای تأمین پزشکی، تحریمهای جدید ایران را در برابر فوریتهای بهداشتی عمومی یا بلایای طبیعی آینده نیز بهویژه آسیبپذیر خواهد کرد؛ زمانی که سیستم بهداشتی کشور ممکن است نیاز به افزایش سریع واردات داروهای خاص، محصولات پزشکی، تجهیزات پزشکی یا تجهیزات حفاظت فردی داشته باشد. تحریمها مانع از پاسخ ایران به همهگیری کووید-۱۹ شد، از جمله با محدود کردن دسترسی ایران به برنامه جهانی واکسن کوواکس. اگرچه دولت بایدن دستورالعملهای بیشتری را برای تأیید وضعیت معافیت تجارت پزشکی صادر کرد، اما به دلیل مشکلات مالی و لجستیکی ذاتی، ایران در صف آخر دریافت تجهیزات حیاتی قرار گرفت.
اگرچه دولت ترامپ ادعا میکند که هدف از تحریمهای جدید علیه بخش هوانوردی ایران «قطع شریانهای اقتصادی است که رژیم ایران و سپاه پاسداران را سرپا نگه میدارد»، اما اثرات آن بار دیگر به آسیبپذیرترین افراد در ایران لطمه خواهد زد. بیماران بیشتری که نیاز به دسترسی مطمئن و مقرونبهصرفه به محصولات دارویی و پزشکی دارند، به دلیل این تحریمها سلامت خود را در معرض خطر خواهند دید. برخی با عواقب جانی مواجه خواهند شد.