اکوایران: با وجود افزایش اسمی درآمدها در سال ۱۴۰۴، جهش نسبت هزینه به درآمد در شهر و روستا نشان می‌دهد که تورم، رفاه خانوارها را بلعیده و قدرت خرید و پس‌انداز واقعی آن‌ها را به عقب رانده است.
نتایج هزینه و درآمد خانوار کل کشور در سال ۱۴۰۴ منتشر شد. این آمار نشان می‌دهد نسبت هزینه به درآمد خانوارهای شهری و روستایی افزایش یافته و قدرت خرید این خانوارها در سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ با کاهش همراه بوده است.
بر اساس این آمار خالص درآمدی که سالانه برای خانوارهای شهری به عنوان پس‌انداز باقیمانده حدود ۹۲ میلیون تومان بوده و این عدد برای خانوارهای روستایی معادل ۷۶ میلیون تومان بوده است.
آمارهای هزینه و درآمد خانوارهای شهری حکایت از آن دارد که میزان درآمد سالانه خانوارها از ۳۴۳ میلیون تومان به حدود ۴۸۶ میلیون تومان افزایش یافته است. به عبارتی میزان درآمد ماهانه این خانوارها از حدود ۲۸ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان به حدود ۴۰ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان افزایش پیدا کرده است.
در سمت هزینه‌ها نیز می‌توان گفت در سال ۱۴۰۳ یک خانوار شهری حدود ۲۶۹ میلیون تومان پرداخته که این رقم در سال گذشته به ۳۹۱ میلیون تومان افزایش پیدا کرده است. اگر بخواهیم هزینه ماهانه خانوارها را بررسی کنیم می‌توان گفت یک خانوار در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان مخارج داشته که این رقم در سال ۱۴۰۴ به ۳۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان افزایش یافته است.
به عبارتی به طور میانگین در سال گذشته خانوارهای شهری توانستند حدودا ۷ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان ماهانه پس‌انداز داشته باشند که در سال رقمی به ارزش ۹۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان به ثبت رسیده است.
این ارقام برای خانوارهای روستایی ابعاد کوچکتری داشته است. برای مثال در سال ۱۴۰۳ میزان درآمد سالانه یک خانوار روستایی معادل ۲۰۱ میلیون تومان بوده (ماهانه حدود ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان) که در سال ۱۴۰۴ به سالانه ۲۹۷ میلیون تومان (ماهانه حدود ۲۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان) افزایش یافته است.
میزان هزینه‌کرد خانوارهای روستایی نیز از سالانه حدود ۱۴۴ میلیون تومان (ماهانه حدود ۱۲ میلیون تومان) در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۲۰ میلیون تومان در سال (ماهانه حدود ۱۸ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان) افزایش یافته است.
آمارها نشان می‌دهد میزان پس‌انداز سالانه خانوارهای روستایی در سال ۱۴۰۴ معادل ۷۶ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان (ماهانه ۶ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان) بوده است.
البته باید دقت داشت ارقامی که در این گزارش ذکر شده مربوط به میانگین خانوارهای کل کشور است و ممکن است این ارقام با توجه به تفکیک هر استان و دهک خانوار متفاوت باشد.
تمامی ارقامی که تا اینجا ذکر شد پولی بود که به طور اسمی وارد جیب خانوار شده یا از جیب آن‌ها خارج شده است. اما اثر واقعی این افزایش درآمد و هزینه بر رفاه خانوار چگونه بوده است؟ آیا احساس فقر افزایش یافته یا احساس توانمندی در برطرف کردن نیازها؟
برای پاسخ به این سوال باید اثر تورم را از ارقام خارج کرد تا چهره واقعی خود را نشان دهند. برای این کار فرض می‌کنیم تمامی ارقام درآمد و هزینه که در سال‌های گذشته کسب شده یا خرج شده، سال ۱۴۰۴ چه ارزشی داشته است. اینگونه می‌توان گفت آیا رفاه خانوار در سال ۱۴۰۴ بیشتر شده یا کمتر؟
بررسی ارقام حقیقی شده به قیمت‌های ۱۴۰۴ در خانوارهای شهری نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۹، ارزش حقیقی درآمد سالانه افراد معادل ۴۲۲ میلیون تومان (به قیمت‌های سال ۱۴۰۴) بوده که این رقم تا سال ۱۴۰۳ افزایش پیدا کرده و به ۵۱۳ میلیون تومان رسیده است. سال ۱۴۰۴ ، سال کاهش درآمد واقعی خانوار بوده به طوریکه این درآمد به سطح ۴۸۴ میلیون تومان افول کرده است.
میزان هزینه‌ها نیز از ۳۵۱ میلیون تومان در سال ۹۹ آغاز شده و در سال ۱۴۰۲ اوج خود را تجربه کرده و به ۴۱۰ میلیون تومان رسیده است. پس از آن، کاهش در هزینه‌های واقعی رخ داده تا جایی که در سال ۱۴۰۴ به ۳۹۱ میلیون تومان افت کرده است.
اما چه بر سر پس‌انداز واقعی سالانه مردم آمده؟ اختلاف درآمد و هزینه واقعی نشان می‌دهد این پس‌انداز تا سال ۱۴۰۳ صعودی بوده و تا سالی ۱۱۰ میلیون تومان (به قیمت‌های سال ۱۴۰۴) رشد کرده است اما در سال ۱۴۰۴ این پس‌انداز افول داشته و تا ۹۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان کاهش یافته است. به عبارتی می‌توان گفت قدرت خرید خانوارهای شهری به پیش از سال ۱۴۰۲ بازگشته است.
این آمار را می‌توان برای خانوارهای روستایی نیز مورد ارزیابی قرار داد. طبق محاسبات اکوایران، ارزش حقیقی درآمد خانوار روستایی از ۲۱۷ میلیون تومان در سال ۹۹ روندی صعودی به خود گرفته و در سال ۱۴۰۴ اوج خود را با ۲۹۷ میلیون تومان سالانه تجربه کرده است.
هزینه‌کرد حقیقی این خانوار نیز از ۱۷۵ میلیون تومان در سال ۹۹ (به قیمت‌های سال ۱۴۰۴) روندی صعودی طی کرده و در سال ۱۴۰۴ به ۲۲۰ میلیون تومان رسیده است.
وضعیت پس‌انداز روستاییان نیز مانند خانوارهای شهری افت داشته است. بررسی اختلاف درآمد و هزینه واقعی این خانوار نشان می‌دهد سطح پس‌انداز حقیقی سالانه از ۴۱ میلیون تومان در سال ۹۹ به حدود ۸۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. اما سال ۱۴۰۴، سال بهبود رفاه برای روستاییان نیز نبوده است. پس‌انداز حقیقی این خانوار در سال ۱۴۰۴ افت داشته و به سالانه ۷۶ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسیده است.
شاخص دیگری که می‌تواند افت رفاه در سال ۱۴۰۴ را نمایان کند نسبت هزینه به درآمد است. این نسبت گویای آن است که خانوارها چند درصد درآمد خود را در سال هزینه می‌کنند. طبیعتا در شرایط رکودی اقتصاد، هرچه این نسبت افزایش پیدا کند به معنای کاهش رفاه خانوار خواهد بود.
طبق داده‌های مرکز آمار ایران، این نسبت در خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۹ معادل ۸۳.۲ درصد بوده که با کاهش در سال ۱۴۰۳ به ۷۸.۵ درصد رسیده است. اما این نسبت در سال ۱۴۰۴ افزایش پیدا کرده و به ۸۰.۹ درصد جهش کرده است که با توجه به وضعیت رکودی کشور می‌توان این افزایش را سیگنالی از کاهش رفاه در نظر گرفت.
وضعیت برای خانوارهای روستایی نیز مشابه است. این خانوارها نیز با افزایش نسبت هزینه به درآمد در سال ۱۴۰۴ در مقایسه با ۱۴۰۳ مواجه شدند که به وضوح کاهش رفاه این خانوارها طی سال گذشته نشان می‌دهد. طبق آمار، روستاییان در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۱.۸ درصد از درآمد خود را هزینه می‌کردند اما در سال ۱۴۰۴ این رقم به ۷۴.۲ درصد رشد داشته است.
تصویر بودجه خانوار در سال ۱۴۰۴ تصویری از «رشد اسمی بدون رفاه» است؛ درآمدها روی کاغذ بالا رفتند اما وقتی اثر تورم را کنار می‌زنیم، هم درآمد واقعی شهری‌ها افت کرد، هم پس‌انداز واقعی شهر و روستا آب رفت و هم سهم بیشتری از جیب خانوار خرج هزینه‌های روزمره شد. این یعنی خانوار ایرانی در سال گذشته بیشتر کار کرد و بیشتر خرج کرد، اما کمتر پس‌انداز کرد و فقیر را بیشتر حس کرد؛ بازگشت قدرت خرید شهری‌ها به پیش از سال ۱۴۰۲ و افزایش نسبت هزینه به درآمد به ۸۰.۹ درصد در شهرها و ۷۴.۲ درصد در روستاها، زنگ خطری است که تداوم آن می‌تواند سفره خانوار را بیش از پیش کوچک کند.