کاهش جریان نفت ایران به چین، هم‌زمان با افزایش خرید پالایشگاه‌های مستقل این کشور از عراق و قطر، نشانه‌ای از تغییر در سبد تأمین نفت چین است. در شرایطی که صادرات نفت خاورمیانه به تدریج در حال بازگشت است، پالایشگاه‌های چینی برای جبران کاهش عرضه ایران به سراغ تولیدکنندگان رقیب رفته‌اند؛ تغییری که می‌تواند بخشی از سهم ایران در بازار چین را حتی پس از عادی‌شدن مسیرهای صادراتی تحت فشار قرار دهد.
به گزارش اکوایران، بازار نفت در روزهای اخیر با وجود افزایش جریان صادرات از خاورمیانه، همچنان بالای ۱۰۰ دلار معامله می‌شود. افزایش صادرات نفت خام از منطقه و بازگشت بخشی از جریان نفت از مسیر تنگه هرمز، از یک سو فشار عرضه را کمتر کرده، اما از سوی دیگر هزینه بالای حمل‌ونقل و بیمه، اختلال در مسیرهای دریایی و کاهش صادرات فرآورده‌های نفتی اجازه نداده قیمت‌ها به سطوح پیش از جنگ برگردند.
قیمت نفت برنت به حدود 101 دلار , 53 سنت در هر بشکه رسید و نفت وست‌تگزاس اینترمدیت نیز 90دلار و 25 سنت معامله شد. به این ترتیب، نفت برنت همچنان در محدوده‌ای بیش از ۱۰۰ دلار قرار دارد؛ سطحی که رویترز آن را حدود ۴۰ درصد بالاتر از پیش از جنگ ارزیابی کرده است.
داده‌های کپلر نشان می‌دهد جریان نفت خام خاورمیانه در روزهای پایانی سپتامبر برای چند روز متوالی از سطح پیش از جنگ عبور کرده است. صادرات نفت خام پیش از آغاز جنگ به طور متوسط حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز بود، اما در برخی روزهای پایانی سپتامبر، صادرات به محدوده ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید.
در همین حال، میانگین هفت‌روزه جریان نفت از تنگه هرمز در ۲۶ سپتامبر به حدود ۱۴.۲ میلیون بشکه در روز رسید و به نزدیک ۸۰ درصد سطح پیش از جنگ بازگشت.
تصویر ماه سپتامبر نیز نشان می‌دهد که جریان نفت منطقه در حال بازگشت است، هرچند هنوز با سطح عادی فاصله دارد. طبق داده‌های ورتکسا، صادرات نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی کشورهای خلیج فارس به‌جز ایران در این ماه به طور متوسط ۱۹.۲ میلیون بشکه در روز بوده؛ در حالی که میانگین پیش از جنگ حدود ۲۳.۶ میلیون بشکه در روز بود. کپلر نیز صادرات نفت منطقه را در سپتامبر ۱۸.۶ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.
اما نکته مهم اینجاست که همه انواع صادرات نفت با یک سرعت برنگشته‌اند. صادرات نفت خام و میعانات به حدود ۹۱ درصد سطح پیش از جنگ رسیده، اما صادرات فرآورده‌های پالایشی همچنان تنها حدود ۶۰ درصد سطح قبلی است. همین شکاف، بازار گازوئیل و سوخت جت را تحت فشار نگه داشته است.
یکی از مهم‌ترین تغییرات بازار نفت در این دوره، استفاده بیشتر عربستان از مسیرهای جایگزین تنگه هرمز است. خط لوله شرق–غرب عربستان نفت را از میدان‌های شرقی این کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند و به ریاض اجازه می‌دهد بخشی از صادرات خود را بدون عبور از هرمز به بازارهای جهانی برساند.
بر اساس آخرین داده‌های رویترز، جریان نفت این خط لوله در ۷ اکتبر به حدود ۵.۸ میلیون بشکه در روز رسیده است. این مسیر در هفته‌های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده، زیرا حملات به نفتکش‌ها و زیرساخت‌های انرژی، عبور از مسیرهای سنتی را پرریسک‌تر کرده است. در واقع، بازار نفت فقط با مسئله «کمبود نفت» روبه‌رو نیست؛ مسئله اصلی اکنون تا حد زیادی به چگونگی رساندن نفت به بازار تبدیل شده است.
رویترز نیز در تحلیل خود از بازار نفت تأکید کرده که افزایش جریان نفت لزوماً به معنای بازگشت بازار به شرایط عادی نیست؛ زیرا هزینه حمل نفتکش‌ها، بیمه و مسیرهای جایگزین به شدت افزایش یافته است.
در سوی دیگر بازار، چین در حال تغییر ترکیب خرید نفت خود است. پالایشگاه‌های مستقل چین که طی سال‌های اخیر به نفت ارزان‌تر ایران و سایر تولیدکنندگان تحت تحریم وابسته بوده‌اند، با کاهش عرضه نفت ایران به سراغ نفت عراق و قطر رفته‌اند.
بر اساس گزارش رویترز، این پالایشگاه‌ها برای تحویل در ماه‌های اکتبر و نوامبر دست‌کم ۱۲ میلیون بشکه نفت عراق و قطر خریداری کرده‌اند. برآورد یکی از معامله‌گران این است که مجموع خریدها ممکن است به ۱۵ تا ۲۰ میلیون بشکه رسیده باشد.
بخش عمده این خریدها مربوط به نفت «بصره مدیوم» و «بصره هوی» عراق بوده است؛ نفت‌هایی که به دلیل عرضه بالا و امکان تحویل سریع، برای پالایشگاه‌های مستقل چین جذاب شده‌اند. علاوه بر این، برخی پالایشگاه‌های چینی حدود ۳ میلیون بشکه نفت ال‌شاهین قطر نیز برای تحویل در اوایل نوامبر خریداری کرده‌اند.
این خریدها البته ارزان هم نبوده‌اند. محموله‌های عراق و قطر با پریمیومی حدود ۱۲ تا ۲۰ دلار نسبت به شاخص برنت معامله شده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد پالایشگاه‌های چینی برای تأمین نفت جایگزین حاضر شده‌اند هزینه بیشتری بپردازند.
هم‌زمان با افزایش خرید نفت عراق و قطر، جریان نفت ایران به چین کاهش قابل‌توجهی پیدا کرده است. داده‌های کپلر نشان می‌دهد واردات نفت ایران توسط چین در سپتامبر به حدود ۵۹۰ هزار بشکه در روز رسیده؛ رقمی که تقریباً نصف مدت مشابه سال قبل و پایین‌ترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ است.
حتی ذخایر نفت ایران روی کشتی‌های خارج از محدوده محاصره نیز کاهش پیدا کرده و از حدود ۱۰۰ میلیون بشکه در اواخر ژوئیه به ۴۵ میلیون بشکه رسیده است. در نتیجه، مسئله فقط کاهش صادرات ایران نیست؛ بازار مقصد نیز در حال تغییر است. پالایشگاه‌های مستقل چین، که یکی از مهم‌ترین مشتریان نفت ایران محسوب می‌شوند، در حال امتحان‌کردن گزینه‌های جایگزین هستند.
این تغییر برای ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا اگر پالایشگاه‌ها قراردادهای جدیدی با عراق، قطر یا دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس برقرار کنند، بخشی از تقاضای از دست‌رفته ممکن است حتی پس از عادی‌شدن مسیرهای صادراتی نیز به سرعت به نفت ایران بازنگردد.
در ظاهر، افزایش صادرات خاورمیانه باید فشار را از روی قیمت نفت کم کند. در عمل اما بازار هنوز در محدوده بالای ۱۰۰ دلار باقی مانده است.طبق اعلام مدیرعامل ویتول، در هفت تا ۱۰ روز اخیر حدود ۱۲ میلیون بشکه نفت خام و ۲ میلیون بشکه فرآورده نفتی در روز از خاورمیانه خارج شده است؛ حجمی که برای جلوگیری از تشدید کمبود در بازار جهانی اهمیت دارد.
با این حال، بخش مهمی از ریسک بازار اکنون به لجستیک منتقل شده است. نفتکش‌ها برای عبور از مسیرهای پرریسک هزینه بیشتری می‌پردازند، نرخ بیمه افزایش یافته و مسیرهای جایگزین ظرفیت محدودی دارند. هم‌زمان، کاهش صادرات فرآورده‌ها به‌ویژه گازوئیل و سوخت جت، فشار را در بازار انرژی حفظ کرده است.از همین رو، بازار نفت در شرایط فعلی با یک تناقض روبه‌روست: جریان نفت خام در حال بازگشت است، اما قیمت نفت همچنان بالاست.
داده‌های موجود نشان می‌دهد بازار خود را با شرایط جدید تطبیق داده است؛ عربستان بخشی از نفت را از مسیر دریای سرخ منتقل می‌کند، سایر تولیدکنندگان خلیج فارس تلاش می‌کنند جریان صادرات را حفظ کنند و چین نیز برای جایگزین‌کردن نفت ایران، خرید از عراق و قطر را افزایش داده است.
اما این سازگاری هنوز به معنای بازگشت بازار به وضعیت عادی نیست. تا زمانی که هزینه حمل‌ونقل، بیمه، امنیت مسیرهای دریایی و ظرفیت پالایشی در وضعیت پرریسک قرار دارند، حتی افزایش صادرات نیز لزوماً به معنای کاهش سریع قیمت نفت نخواهد بود.