گروه اقتصاد، در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با تشدید ناترازی انرژی و افزایش ضرورت مدیریت مصرف سوخت، دولت و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اجرای مجموعه‌ای از طرح‌های جدید برای هوشمندسازی فرآیند سوخت‌گیری را در دستور کار قرار داده‌اند. «توکن بنزین» و شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها از جمله طرح‌هایی است که با هدف افزایش شفافیت، کاهش عرضه خارج از شبکه و ایجاد زیرساخت دقیق‌تر برای مدیریت مصرف سوخت در حال اجراست.
توکن بنزین در این طرح به معنای پول یا رمزارز نیست، بلکه یک مجوز دیجیتال برای احراز هویت و دسترسی به فرآیند دریافت سوخت است. در این روش، فردی که کارت سوخت شخصی خود را به همراه ندارد، می‌تواند با استفاده از کارت بانکی معتبر در جایگاه، فرآیند احراز هویت را انجام دهد و پس از دریافت یک ووچر حاوی رمز چهار رقمی، از کارت اضطراری جایگاه برای دریافت سوخت استفاده کند.
بر این اساس، اطلاعات مربوط به مصرف سوخت می‌تواند از حالت یک تراکنش صرفاً مرتبط با کارت اضطراری جایگاه خارج شده و به هویت مصرف‌کننده متصل شود. این تغییر، علاوه بر تسهیل سوخت‌گیری برای افرادی که کارت سوخت خود را همراه ندارند، زمینه ثبت دقیق‌تر اطلاعات مصرف و مدیریت هوشمندتر توزیع سوخت را فراهم می‌کند.
اجرای این طرح به معنای حذف کارت سوخت شخصی نیست و کارت‌های سوخت همچنان در چرخه توزیع بنزین مورد استفاده قرار می‌گیرند. عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت، نیز تأکید کرده است که سهمیه‌های مربوط به کارت‌های شخصی مطابق روال تعیین‌شده در کارت سوخت افراد شارژ خواهد شد.
کارت بانکی در این مرحله بیشتر به عنوان یک روش مکمل برای احراز هویت و دسترسی به سوخت مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین، رانندگانی که کارت سوخت شخصی در اختیار دارند، همچنان می‌توانند از همان کارت استفاده کنند و طرح جدید عمدتاً برای مدیریت استفاده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها طراحی شده است.
توکن بنزین بخشی از یک زیرساخت گسترده‌تر برای دیجیتالی شدن نظام سهمیه‌بندی سوخت است. در آیین‌نامه انتقال سهمیه، موضوعی با عنوان «سوئیچ سهمیه» مطرح شده که هدف آن ایجاد ارتباط میان اطلاعات خودرو، فرد، سهمیه و حساب بانکی است.
در صورت تکمیل این زیرساخت، امکان آن فراهم می‌شود که مشخص باشد چه فردی، برای چه خودرویی، چه میزان سوخت و با چه نرخی دریافت کرده است. قانون بودجه سال ۱۴۰۴ نیز وزارت نفت را مکلف کرده بود با همکاری بانک مرکزی، امکان انتقال سهمیه سوخت از کارت سوخت به کارت بانکی صاحبان خودرو را فراهم کند. از این منظر، اجرای توکن را می‌توان یکی از مراحل ایجاد زیرساخت لازم برای تحول در شیوه مدیریت سهمیه سوخت دانست.
کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در سال‌های گذشته برای مواقعی مانند فراموش کردن یا در اختیار نداشتن کارت سوخت شخصی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، اما افزایش سهم سوخت‌گیری با این کارت‌ها، ضرورت مدیریت دقیق‌تر این فرآیند را بیشتر کرده است.
باصفا اعلام کرده است که میزان برداشت از کارت‌های اضطراری در شهریورماه به حدود ۴۰ درصد رسیده بود. به گفته وی، شناسه‌دار نبودن این کارت‌ها می‌توانست زمینه تصدی‌گری بیشتر جایگاه‌ها و عرضه خارج از شبکه سوخت را فراهم کند. اجرای طرح جدید قرار است با احراز هویت مصرف‌کننده، فرآیند تخصیص و برداشت سوخت را شفاف‌تر کند و امکان نظارت دقیق‌تر بر مصرف را افزایش دهد.
اجرای آزمایشی طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری در ۵۴ جایگاه منتخب شهر تهران آغاز شده است. در این روش، فرد با قرار دادن کارت بانکی معتبر خود در دستگاه کارت‌خوان جایگاه، فرآیند احراز هویت را انجام می‌دهد و پس از دریافت ووچر و رمز چهار رقمی، می‌تواند فرآیند سوخت‌گیری را انجام دهد.
مدیر سامانه هوشمند سوخت اعلام کرده است که اجرای طرح در تهران آغاز شده و در صورت فراهم بودن شرایط، توسعه آن در سراسر تهران و سپس کل کشور انجام خواهد شد. همچنین شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اعلام کرده است که اشکالات احتمالی مرحله آزمایشی به‌تدریج شناسایی و برطرف خواهد شد.
بر اساس توضیحات مدیر سامانه هوشمند سوخت، در شرایط فعلی سقف سوخت‌گیری در هر نوبت در تهران ۲۵ لیتر تعیین شده است. فرآیند دریافت سوخت نیز به دریافت پیامک یا ارسال اطلاعات از طریق تلفن همراه وابسته نیست و احراز هویت و صدور توکن در همان جایگاه و از طریق تجهیزات مربوط انجام می‌شود.این ویژگی با هدف ساده‌تر شدن فرآیند سوخت‌گیری و کاهش وابستگی به تلفن همراه طراحی شده است. در عین حال، کارت سوخت شخصی همچنان معتبر است و سهمیه‌های مربوط به آن طبق روال موجود در کارت افراد شارژ خواهد شد.
اهمیت اصلی این طرح تنها به تغییر شیوه سوخت‌گیری محدود نمی‌شود، بلکه داده‌هایی که از اتصال هویت مصرف‌کننده، خودرو، کارت بانکی و میزان مصرف ایجاد می‌شود، می‌تواند در سیاستگذاری‌های آینده مورد استفاده قرار گیرد. در شرایطی که نرخ سوم بنزین از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش یافته و سهمیه‌های ۶۰ لیتری با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتری با نرخ ۳ هزار تومان بدون تغییر اعلام شده‌اند، ایجاد زیرساخت دقیق‌تر برای رصد مصرف می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
البته توکن بنزین به خودی خود به معنای افزایش قیمت، کاهش سهمیه یا تغییر فوری در شیوه پرداخت یارانه سوخت نیست. با این حال، در صورت تکمیل زیرساخت‌های مربوط به سوئیچ سهمیه و اتصال اطلاعات مصرف به هویت افراد و خودروها، این داده‌ها می‌تواند در آینده مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره نحوه تخصیص سهمیه، کنترل مصرف، جلوگیری از قاچاق و حتی بازطراحی نظام یارانه انرژی قرار گیرد.
بر همین اساس، اجرای طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری را باید بخشی از روند گسترده‌تر هوشمندسازی نظام توزیع سوخت دانست؛ روندی که در مرحله نخست بر شفافیت و مدیریت مصرف تمرکز دارد و می‌تواند در مراحل بعدی، زمینه تغییر در نحوه تخصیص و مدیریت سهمیه بنزین را فراهم کند.