در پرونده روز «تیتر یک»، مسیر تجارت خارجی را بررسی میکنیم؛ جایی که تازهترین آمار رشد اقتصادی، از افت ۳۵.۷ درصدی صادرات کالا و خدمات ایران در بهار ۱۴۰۵ خبر میدهد. در مقابل، تجارت ایران و ترکیه در ماههای اخیر نشانههایی از رشد نشان داده، اما سؤال اینجاست که آیا افزایش با چند شریک منطقهای میتواند افت تجارت خارجی در مقیاس کلان را جبران کند؟ در گفتوگویی با مهراد عباد، عضو هیاترئیسه اتاق بازرگانی تهران، درباره اثر تداوم این روند بر تولید و رشد اقتصادی صحبت کردهایم.
در ادامه، سراغ بازار پول میرویم؛ جایی که بانک مرکزی در تازهترین عملیات بازار باز، بیش از ۷۲۰ هزار میلیارد ریال نقدینگی را از مسیر توافق بازخرید و خرید قطعی به بازار تزریق کرده است.
در بخش فناوری و بازارهای جهانی، جهش سهام شرکتهای مرتبط با هوش مصنوعی و رشد قابلتوجه سهام متا را بررسی میکنیم. از آنجا به بازار مسکن ترکیه میرسیم؛ جایی که خرید ملک توسط ایرانیها دوباره نشانههایی از افزایش دارد، هرچند هنوز با قله سالهای گذشته فاصله زیادی دارد.
همچنین همکاری مازراتی با جک و هوآوی را بهانهای قرار دادهایم برای بررسی یک سؤال مهم درباره صنعت خودروی ایران: چرا همکاری با خودروسازان چینی کمتر به توسعه مشترک محصول و فناوری منجر شده است؟
و در پایان، به سراغ دو موضوع متفاوت میرویم؛ تنشهای امنیتی میان روسیه و ناتو و در نهایت، معنای واقعی «امید به زندگی» و جایگاه ایران در مقایسه با دیگر کشورها.
با «تیتر یک» سهشنبه 31 شهریور 1405 همراه باشید.
در معاملات روز دوشنبه، سهام شرکتهای فناوری آمریکا جهش قابلتوجهی را تجربه کردند؛ اما در میان آنها، رشد حدود ۱۱ درصدی سهام متا بیش از همه جلب توجه کرد. این رشد پس از استقبال اولیه از محصول جدید متا در حوزه هوش مصنوعی رقم خورد؛ عاملی که میتواند نشانهای از حرکت هوش مصنوعی از مرحله آزمایش و استفاده محدود به سمت کاربرد گستردهتر در میان کاربران باشد.
رشد متا در عین حال به بازار تراشهها نیز سرایت کرد. سهام AMD حدود ۱۰ درصد، اینتل ۱۲ درصد و Arm نزدیک به ۱۷ درصد افزایش یافت و ارزش بازار AMD برای نخستین بار از یک تریلیون دلار عبور کرد. منطق بازار در اینجا روشن است: گسترش استفاده از عاملهای هوش مصنوعی به قدرت پردازشی بیشتری نیاز دارد و افزایش تقاضا برای پردازش میتواند تقاضا برای تراشهها و زیرساخت مراکز داده را نیز بالا ببرد.
به این ترتیب، سرمایهگذاران در حال قیمتگذاری یک زنجیره احتمالی هستند؛ از افزایش استفاده از هوش مصنوعی و رشد تقاضا برای خدمات این حوزه گرفته تا افزایش نیاز به تراشه و زیرساخت پردازشی.
در همین روز شاخص نیمهرساناهای فیلادلفیا بیش از ۴ درصد رشد کرد و شاخصهای S&P 500 و نزدک ۱۰۰ نیز بهترتیب حدود ۱.۵ و ۲.۸ درصد بالا رفتند.
با این حال، این رشد را نمیتوان بهسادگی نشانه یک رالی فراگیر در بازار دانست. بخش عمده صعود روز دوشنبه در سهام فناوری و شرکتهای مرتبط با هوش مصنوعی متمرکز بود. افت بخشی از سهام تراشهسازان در معاملات بعدی و ثبات نسبی معاملات آتی شاخصها نیز نشان میدهد بازار پس از این جهش، وارد مرحلهای محتاطانهتر شده است؛ بهویژه در شرایطی که نرخ بهره همچنان بالاست و مسیر سیاست پولی فدرال رزرو همچنان یکی از متغیرهای مهم بازار باقی مانده است.
تجارت با همسایگان در ماههای اخیر به یکی از محورهای اصلی سیاست تجاری دولت تبدیل شده است؛ اما تازهترین آمار رشد اقتصادی نشان میدهد که صادرات کالاها و خدمات ایران در بهار ۱۴۰۵ با افت ۳۵.۷ درصدی مواجه شده است.
در همین حال، ترکیه بهعنوان یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران، مسیر متفاوتی را طی کرده است. صادرات ایران به ترکیه در هر سه ماه بهار نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش یافته؛ رشد صادرات در فروردین ۴۳ درصد، در اردیبهشت ۵۵ درصد و در خرداد ۱۱۰ درصد بوده است. این روند در تیرماه نیز با رشد ۸۲ درصدی ادامه پیدا کرده است.
اما همین ارقام یک نکته مهم را روشن میکنند: رشد صادرات به یک بازار، حتی اگر بسیار سریع باشد، لزوماً نمیتواند افت تجارت خارجی در مقیاس کلان را جبران کند. در واقع، تجربه ترکیه نشان میدهد که ظرفیت افزایش تجارت منطقهای وجود دارد، اما برای بازگرداندن صادرات ایران به مسیر رشد، مسئله فقط افزایش تجارت با همسایگان نیست.
تنوع مقاصد صادراتی، دسترسی به مسیرهای حملونقل، امکان حضور در بازارهای دورتر و اتصال به زنجیرههای تجارت جهانی، همگی در ظرفیت صادراتی اقتصاد ایران نقش دارند. از این منظر، افت تجارت خارجی میتواند فقط یک اتفاق کوتاهمدت نباشد و در صورت تداوم، بر تولید و رشد اقتصادی نیز اثر بگذارد.
در همین رابطه با مهراد عباد، عضو هیات رئیسه اتاق بازرگانی تهران گفتوگو کردیم و این سؤال را از او پرسیدیم: ادامه افت تجارت چه اثری بر تولید و رشد اقتصادی خواهد گذاشت؟
بانک مرکزی در حراج بیستوپنجم عملیات بازار باز، بار دیگر موضع خود را در سمت تزریق نقدینگی به بازار بینبانکی قرار داد؛ رویکردی که بر اساس پیشبینی وضعیت ذخایر مورد نیاز بانکها اتخاذ شده است.
در این حراج، بانک مرکزی در مجموع از دو ابزار استفاده کرد. در قالب توافق بازخرید، ۷۰۰ هزار میلیارد ریال سفارش را پذیرفت؛ در حالی که ارزش سفارشهای ارسالی بانکها به ۴ هزار و ۱۷۴.۹ هزار میلیارد ریال رسیده بود. این توافقها با سررسید هفتروزه و حداقل نرخ ۲۳ درصد انجام شد.
در بخش خرید قطعی نیز تمام ۲۰.۶ هزار میلیارد ریال سفارش ارسالی بانکها پذیرفته شد. به این ترتیب، مجموع عملیات خرید بانک مرکزی در این حراج به ۷۲۰.۶ هزار میلیارد ریال رسید.
در کنار عملیات بازار باز، استفاده بانکها از اعتبارگیری قاعدهمند نیز ادامه داشت. در هفته منتهی به ۳۰ شهریور، چند بانک در روزهای مختلف از این ابزار استفاده کردند و در یکی از روزها ارزش اعتبارگیری به بیش از ۴۵۵ هزار میلیارد ریال رسید. نرخ اعتبارگیری قاعدهمند نیز در سقف دالان نرخ سود، یعنی ۲۴ درصد، قرار دارد.
تفاوت میان حجم بالای سفارشهای توافق بازخرید و میزان پذیرفتهشده نشان میدهد نیاز بانکها به نقدینگی همچنان قابل توجه است. در عین حال، ترکیب ابزارهای مورد استفاده بانک مرکزی میتواند تصویری از وضعیت نقدینگی در بازار بینبانکی و نحوه مدیریت ذخایر بانکها ارائه دهد؛ موضوعی که در نهایت بر نرخهای بازار پول و شرایط تأمین مالی اقتصاد اثرگذار است.
بازار خرید مسکن ایرانیها در ترکیه، پس از چند سال افت شدید، دوباره نشانههایی از تحرک نشان میدهد. آمار مرکز آمار ترکیه نشان میدهد ایرانیها در هشت ماه نخست ۲۰۲۶، مجموعاً ۱۱۰۳ واحد مسکونی در این کشور خریداری کردهاند؛ رقمی که حدود ۸.۴ درصد از کل خرید مسکن اتباع خارجی در این دوره را تشکیل میدهد.
نکته قابل توجه، شتاب گرفتن خریدها در ماههای اخیر است. ایرانیها تنها در سه ماه تابستان ۴۹۹ واحد مسکونی در ترکیه خریدهاند؛ یعنی خرید مسکن در تابستان نسبت به ماههای ابتدایی سال حدود ۴۱ درصد افزایش داشته است.
با این حال، فاصله بازار امروز با سالهای اوج همچنان بسیار زیاد است. خرید مسکن ایرانیها در سال ۲۰۲۱ به رکورد ۱۰ هزار و ۹۳۰ واحد رسید، اما این رقم تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۰۷۶ واحد کاهش یافت؛ یعنی حدود ۸۱ درصد پایینتر از قله سال ۲۰۲۱.
در بازار خرید خارجیها نیز ایران همچنان یکی از بازیگران اصلی است. روسها بزرگترین گروه خریدار هستند و پس از آنها، ایرانیها در کنار اتباع اوکراین، عراق و چین سهم قابل توجهی از بازار دارند. بنابراین با وجود کاهش حجم معاملات، ترکیب اصلی خریداران خارجی تغییر اساسی نکرده است.
در مقابل، گردشگری ایرانیها در ترکیه مسیر متفاوتی داشته است. در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ حدود ۱.۸۹ میلیون ایرانی به ترکیه سفر کردهاند و پس از افت مقطعی در دوره جنگ، ورود گردشگران در تابستان دوباره افزایش یافته است.
به این ترتیب، فاصله میان کاهش خرید ملک و تداوم سفر ایرانیها به ترکیه نشان میدهد رابطه اقتصادی ایران و ترکیه فقط در بازار مسکن خلاصه نمیشود و رفتار ایرانیها در این دو بازار مسیرهای متفاوتی را دنبال میکند.
ماجرای بازگشت مازراتی به بازار، یک سؤال مهم برای صنعت خودروی ایران ایجاد میکند. گزارشها حاکی از آن است که این خودروساز ایتالیایی برای توسعه دو خودروی برقی جدید، به سراغ هوآوی و جک رفته است؛ هوآوی فناوریهای کابین هوشمند، رانندگی خودکار و قوای محرکه برقی را تأمین میکند و جک نیز مهندسی و تولید را بر عهده میگیرد.
دلیل این همکاری، فقط دسترسی به فناوری نیست؛ اقتصاد تولید هم در میان است. مازراتی در سال ۲۰۲۵ کمتر از ۸ هزار دستگاه خودرو فروخته و حدود ۱۹۸ میلیون یورو زیان عملیاتی تعدیلشده داشته است. در چنین شرایطی، توسعه مستقل یک پلتفرم و مجموعه فناوریهای جدید میتواند هزینهای سنگین باشد.
اما این مدل همکاری یک سؤال جدی برای ایران ایجاد میکند: چرا شرکتهای ایرانی که سالها با خودروسازان چینی، از جمله جک، همکاری داشتهاند، کمتر به سمت توسعه مشترک محصول و انتقال توان مهندسی حرکت کردهاند؟
پاسخ را باید در مجموعهای از عوامل جستوجو کرد؛ از ساختار کمرقابت بازار و پایین بودن انگیزه برای سرمایهگذاری بلندمدت، تا تحریمها، محدودیتهای تأمین مالی و دشواری دسترسی به بازارهای صادراتی. برای یک خودروساز چینی، مسئله فقط اندازه بازار ایران نیست؛ مهم این است که آیا میتواند از ایران به بازارهای دیگر هم دسترسی پیدا کند و سرمایه و فناوری خود را با ریسک قابلقبول وارد و خارج کند.
بنابراین، داشتن شریک چینی بهتنهایی برای تبدیل ایران به پایگاه توسعه محصول و صادرات کافی نیست. سؤال اصلی این است: چه چیزی باید در ایران تغییر کند تا سرمایهگذار خارجی، ایران را نه فقط بازار فروش، بلکه محل سرمایهگذاری و تولید صادراتمحور ببیند؟
اروپا در هفتههای اخیر با مجموعهای از هشدارها و تحولات امنیتی تازه روبهرو شده است؛ از نگرانی درباره حملات سایبری و خرابکاری گرفته تا احتمال استفاده از پهپاد و موشک علیه کشورهای عضو ناتو. امانوئل مکرون نیز اخیراً درباره تشدید تهدیدهای ترکیبی روسیه هشدار داده و خواستار تقویت حفاظت از زیرساختهای حیاتی فرانسه شده است.
همزمان، نخستوزیر لهستان درباره احتمال حملات پهپادی یا موشکی روسیه به کشورهای حامی اوکراین هشدار داده و گفته شده ممکن است چنین حملاتی بهگونهای طراحی شوند که «حادثه» جلوه داده شوند. در همین حال، رزمایش بلاروس در نزدیکی شکاف سووالکی بار دیگر توجهها را به یکی از حساسترین نقاط جغرافیایی جناح شرقی ناتو جلب کرده است.
اما این تحولات لزوماً به معنای نزدیک بودن یک جنگ مستقیم میان روسیه و ناتو نیست. آنچه در حال حاضر بیشتر مورد توجه مقامهای اروپایی قرار گرفته، مفهوم «جنگ ترکیبی» است؛ مجموعهای از اقداماتی مانند خرابکاری، حملات سایبری، عملیات اطلاعاتی و اقدامات محدود و مبهمی که میتوانند فشار بر کشورهای اروپایی را افزایش دهند، بدون آنکه الزاماً به یک درگیری نظامی تمامعیار منجر شوند. ناتو نیز اخیراً بر تقویت تابآوری زیرساختهای حیاتی در برابر چنین اختلالاتی تأکید کرده است.
در سوی دیگر، روسیه هرگونه برنامه برای درگیری با ناتو را رد کرده است. بنابراین پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا این فشارها در سطح جنگ ترکیبی باقی میماند یا ممکن است یک حادثه یا محاسبه اشتباه، مسیر تقابل روسیه و ناتو را تغییر دهد؟ و اگر چنین اتفاقی رخ دهد، واکنش آمریکا و اروپا چه خواهد بود؟
میانگین طول عمر که در برخی متون به سن امید به زندگی ترجمه شده در ایران چند سال است و نسبت به سایر کشورها در چه ردهای است؟ براساس آنچه به تازگی از سوی تامین اجتماعی در سالنامهها قید شده، سن امید به زندگی در ایران برای زنان 79.8 است. این آمار که متعلق به سال 2024 است در سالهای اخیر به نقل از برخی کارشناسان بیشتر هم برآورد میشود اما این سن دقیقا چه معنایی دارد؟ چرا هرچه کشورها توسعهیافتهتر باشند، عموما میانگین طول عمرشان بالا میرود؟ در این قسمت از برنامه تیتر یک این موضوع را بررسی کردیم
بخش صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.