اکوایران: گسترش پرداخت الکترونیک در ایران، اگرچه بخش قابلتوجهی از مبادلات روزمره را از فرایندهای سنتی و کاغذمحور دور کرده، اما در یکی از نقاط پرتراکنش اقتصاد دیجیتال، یعنی پرداختهای فروشگاهی، همچنان حجم قابلتوجهی از کاغذ مصرف میشود؛ کاغذی که پس از چند ثانیه استفاده، در اغلب موارد به پسماند تبدیل خواهد شد.
به گزارش اکوایران- بر اساس آمارهای مربوط به عملکرد شبکه پرداخت در سال ۱۴۰۴، بیش از ۵۳ میلیارد تراکنش در شبکه الکترونیکی پرداخت کارت پردازش شده که ۹۱.۳۲ درصد آن از طریق دستگاههای کارتخوان فروشگاهی انجام گرفته است. به این ترتیب، تعداد تراکنشهای ثبتشده از طریق کارتخوانها در این سال به بیش از ۴۸.۴ میلیارد مورد رسیده است.
اما اگر برای هر تراکنش، بهطور متوسط ۱.۵ برگه چاپ در نظر گرفته شود، تعداد برگههای چاپشده در طول یک سال به حدود ۷۲.۶ میلیارد رسید میرسد؛ عددی که مقیاس مصرف کاغذ در یکی از سادهترین فرایندهای روزمره پرداخت را نشان میدهد.
سه میلیون کیلومتر کاغذ برای تراکنشهای چندثانیهای
با فرض طول متوسط چهار سانتیمتر برای هر رسید، مجموع طول کاغذ مصرفشده در این فرایند به حدود ۲۹۰ میلیارد سانتیمتر یا ۲.۹ میلیون کیلومتر میرسد.
برای درک بهتر این عدد، محیط کره زمین در خط استوا حدود ۴۰ هزار کیلومتر است. بنابراین، طول کاغذ مصرفشده در این محاسبه معادل بیش از ۷۲ دور گردش به دور زمین خواهد بود.
این مقایسه البته صرفاً برای نشان دادن مقیاس مصرف است و به معنای آن نیست که تمام این کاغذ الزاماً به شکل همزمان یا در یک مرحله تولید و مصرف شده است؛ بلکه مجموع طول برگههای مصرفشده طی یک سال را نشان میدهد.
وقتی تراکنش دیجیتال، پسماند فیزیکی تولید میکند
نکته مهمتر، جنس کاغذ مورد استفاده در بسیاری از دستگاههای کارتخوان است. کاغذهای حساس حرارتی پس از چاپ نیازی به جوهر ندارند و تصویر با واکنش حرارتی روی سطح کاغذ ایجاد میشود. همین ویژگی، اگرچه فرایند چاپ را ساده میکند، اما بازیافت این نوع کاغذ را با محدودیتهایی مواجه میکند.
اگر طول هر رول کاغذ حرارتی را ۱۰ متر در نظر بگیریم، برای تأمین حدود ۲.۹ میلیون کیلومتر کاغذ مصرفشده، به حدود ۲۹۰ میلیون رول نیاز خواهد بود. با فرض عرض ۵.۷ سانتیمتر و وزن تقریبی ۳۰ گرم برای هر رول بدون مغزی، وزن کل کاغذ مصرفشده به حدود ۸۷۱۲ تن میرسد.
به بیان دیگر، در این برآورد سالانه بیش از ۸۷۰۰ تن کاغذ حرارتی تنها برای چاپ تراکنشهای فروشگاهی مصرف میشود؛ رقمی که اهمیت پسماندهای ناشی از توسعه پرداخت الکترونیک را بهعنوان یکی از هزینههای کمتر دیدهشده این فرایند برجسته میکند.
مسئله فقط کاغذ نیست
با این حال، مسئله زیستمحیطی پرداختهای فروشگاهی را نمیتوان تنها به حجم کاغذ مصرفی محدود کرد. تولید رولهای کاغذ، حملونقل، مصرف انرژی در فرایند تولید و در نهایت دفع پسماند، همگی بخشی از هزینه واقعی این چرخه هستند.
از سوی دیگر، همه تراکنشها الزاماً به چاپ رسید نیاز ندارند. در بسیاری از پرداختها، اطلاعات تراکنش از طریق پیامک، اپلیکیشن بانکی یا سابقه حساب در دسترس مشتری قرار میگیرد. بنابراین، میزان واقعی کاغذ مصرفشده میتواند بسته به رفتار فروشنده و مشتری، تعداد رسیدهای چاپشده و طول واقعی هر برگه، با برآورد فوق تفاوت داشته باشد.
به همین دلیل، ارقام مطرحشده را باید یک برآورد سناریویی دانست، نه آمار قطعی مصرف کاغذ در کشور. با این حال، حتی اگر میزان واقعی مصرف بهمراتب کمتر از این برآورد باشد، مقیاس چند ده میلیارد تراکنش فروشگاهی نشان میدهد که حذف چاپهای غیرضروری میتواند در کاهش مصرف مواد اولیه و تولید پسماند اثر قابلتوجهی داشته باشد.
پرداخت بدون کاغذ؛ یک هزینه کوچک با مقیاس بزرگ
پرداخت الکترونیک به طور معمول بهعنوان یکی از مصادیق دیجیتالیشدن اقتصاد شناخته میشود؛ اما دیجیتالشدن فرایند پرداخت الزاماً به معنای حذف کامل مصرف منابع فیزیکی نیست. زمانی که میلیاردها تراکنش در طول سال انجام میشود، حتی یک برگه کوچک نیز در مقیاس کلان به مصرف هزاران تن ماده اولیه تبدیل خواهد شد.
از این منظر، کاهش چاپ رسیدهای غیرضروری میتواند یکی از سادهترین مسیرهای کاهش پسماند در شبکه پرداخت باشد. حرکت از «چاپ پیشفرض» به «چاپ در صورت درخواست مشتری»، استفاده گستردهتر از رسیدهای دیجیتال و اطلاعرسانی درباره پیامدهای زیستمحیطی چاپهای غیرضروری، میتواند بدون تغییر در اصل فرایند پرداخت، میزان مصرف کاغذ را کاهش دهد.
کارشناس حوزه پرداخت های الکترونیک با اشاره به آثار اقتصادی رسیدهای دیجیتال گفت: حذف چاپ رسید میتواند علاوه بر کاهش هزینههای کاغذ، هزینههای مرتبط با پشتیبانی و نگهداری دستگاههای کارتخوان را نیز کاهش دهد.
احمد پیشگاهزاده با بیان اینکه این صرفهجویی تنها به موضوع محیطزیست محدود نمیشود، افزود: با حذف رسید کاغذی، بخشی از هزینههای پشتیبانی نیز کاهش پیدا میکند و در صورت توسعه استفاده از هوش مصنوعی، میتوان کیفیت پاسخگویی و خدمات پشتیبانی را نیز ارتقا داد.
در نهایت، توسعه پرداخت الکترونیک تنها زمانی میتواند از منظر منابع و محیطزیست کمهزینهتر تلقی شود که زنجیره کامل آن، از زیرساختهای دیجیتال تا مصرف کاغذ و مدیریت پسماند، مورد توجه قرار گیرد. در اقتصادی که تعداد تراکنشهای روزانه آن به میلیاردها مورد میرسد، هزینهای که در هر تراکنش ناچیز به نظر میرسد، در مقیاس سالانه میتواند به هزاران تن پسماند و میلیونها کیلومتر کاغذ تبدیل شود.